A noite do 31 de outubro está á volta da esquina. Moito antes de que a versión comercial e estadounidense do Halloween colonizase as nosas pantallas e fogares, os galegos xa celebrabamos esta data. E é que o Samaín constitúe unha das tradicións máis auténticas, profundas e enxebres da nosa cultura.
Para recibir como se merece a unha das noites máis máxicas do ano en Galicia, repasamos as claves esenciais que debes coñecer sobre esta festividade milenaria.
1. O nacemento do Samaín
O Samaín foi a orixe de todo. En gaélico, Samhain significa «fin do verán», pois os antigos celtas celebrábano nese momento de transición do estío ao inverno. Esta celebración milenaria ten lugar cada ano, durante a noite que vai do 31 de outubro ao 1 de novembro, nunha desas datas nas que se conta que é máis fácil transitar entre dous mundos: o dos vivos e o dos mortos.
2. Os ritos dos druídas
Os sacerdotes celtas, os druídas, eran os encargados de guiar os rituais para venerar os devanceiros. Di a lenda que esa noite se internaban nos bosques máis illados para recoller visgo sagrado cunha fouce de ouro, elemento que usaban para elaborar apócemas e predicir o futuro da comunidade. Desta época herdanse xogos actuais como o de coller mazás coa boca nun caldeiro de auga, unha práctica adiviñatoria que hoxe en día se coñece no mundo anglosaxón como apple bobbing.
3. O poder do lume e os disfraces
Ao caer o sol, os druídas acendían grandes fogueiras con ramas sagradas para protexer as aldeas dos espíritos malignos e guiar as ánimas benévolas. Para non ser recoñecidos polas pantasmas, os habitantes vestíanse con peles de animais e máscaras, unha herdanza directa dos disfraces actuais. En Galicia, a tradición do lume mantívose viva durante séculos acendendo fogueiras con madeira de tezo ou serbal, cuxas brasas se usaban logo para prender as lareiras da casa.
4. O comezo do ano celta
Esta data funcionaba como o Aninovo celta. Aquelas sociedades dividían o ano en dous grandes períodos: a metade escura (que arrancaba xustamente na noite de Samaín) e a metade clara (que comezaba coa festa de Beltane ou noite de Walpurgis, entre o 30 de abril e o 1 de maio). O Samaín era o punto de partida absoluto, o intre no que o verán morría para dar paso ao inverno.
5. A evolución cara ás cabazas
En países de forte herdanza celta como Irlanda, o costume orixinal consistía en baleirar nabos e meter dentro carbón aceso para guiar os difuntos e protexer as vivendas. Cando se descubriron as cabazas, estas substituíron os nabos por seren máis fáciles de tallar con formas terroríficas, mantendo a función de espantar os malos espíritos cunha vela no seu interior.
6. O banquete para as ánimas
A tradición galega ditaba que a mesa non se debía recoller despois da cea de Samaín. Deixábanse as sobras para que as ánimas dos familiares falecidos puidesen alimentarse se visitaban o fogar, e mantíñase a lareira acesa para que non pasasen frío. Este respecto polos defuntos tamén se repetía noutra noite sinalada do ano: a Noiteboa.
7. A procesión da Santa Compaña
Un dos mitos máis arrepiantes de Galicia atopa o seu momento álxido nesta noite: a Santa Compaña. Esta procesión de mortos en pena, liderada por un vivo que porta unha cruz ou un caldeiro de auga bendita, camiña en silencio portando cirios acesos. Cruzarse con eles é unha maldición, pois o vivo que os encabeza só se liberará se consegue pasarlle o obxecto a outra persoa.
8. A orixe do «truco ou trato»
O coñecido costume infantil de ir pedir lambonadas de porta en porta non é un invento moderno de Hollywood. Ten unha base totalmente celta, xa que os druídas percorrían as casas do poboado a noite do 31 de outubro solicitando ofrendas de comida para honrar os seus deuses.
9. A transformación en Halloween
O Samaín viaxou a Estados Unidos nos séculos XVIII e XIX da man dos emigrantes irlandeses e escoceses. Alí, a festividade pasou a chamarse Halloween (unha contracción de All Hallows’ Eve, a véspera de Todos os Santos). Co tempo, a tradición fusionouse coa lenda popular de Stingy Jack (Jack o Tacaño), un home que enganou ao Demo e cuxo nome deu orixe ás famosas cabazas iluminadas: as Jack-o’-lanterns
.
10. O paso do mundo máxico
Durante o Samaín, as portas entre o noso mundo e o alén quedan abertas, permitindo que fadas, trasgos e seres feéricos camiñen entre nós. Por este motivo, as casas das aldeas pechábanse a canle e non se lle abría a porta a ninguén. Dicíase que recibir a visita dunha fada traía un ano de bendicións, pero abrir a un trasgo condenaba á familia á máis absoluta desgraza.
11. O uso das caveiras
Moito antes de que as cabazas fosen habituais nos campos galegos, os celtas utilizaban os cranios dos inimigos caídos en combate. Iluminábanos por dentro e colocábanos sobre os muros dos castros para escorrentar o perigo. A pesar da posterior cristianización de Europa, os pobos de raíces célticas mantiveron este costume adaptándoo co tempo.
12. A asimilación cristiá
Como ocorreu con moitos ritos pagáns, a Igrexa Católica asimilou estas datas ao redor do século X. Así, o 1 de novembro instituíuse como o Día de Todos os Santos (para honrar os santos que están no Paraíso) e o 2 de novembro como o Día dos Fieis Defuntos (para rezar polos que están no Purgatorio). Esta última data coincide no tempo con outra gran celebración ancestral de orixe prehispánica: o Día de Mortos en México.
